สำนักงานแบงก์สยามกัมมาจล สมบูรณ์แบบด้วยความงดงาม และ การใช้ประโยชน์
ถ้าเอ่ยถึง แบงก์สยามกัลป์มาจล หลายคนอาจจะไม่รู้จัก และหลายคนก็อาจจะรับรู้เพียงแค่ข้อมูลว่า คือ ธนาคารพาณิชย์แห่งแรกของประเทศไทย รากฐานที่มาของธนาคารไทยพาณิชย์ปัจจุบัน
แต่ถ้าพูดถึง สำนักงานแบงก์สยามกัลป์มาจล หลายคนก็อาจจะสงสัยแบงก์เก่าขนาดนั้น ตัวสำนักงานไม่ถูกรื้อถอนทุบทิ้งไปแล้วหรือ ซึ่งหากใครได้มีโอกาสไปจับจ่าย หรือผ่านไปผ่านมาย่าน ตลาดน้อย จะเห็น ตึกใหญ่แบบโบราณหลังหนึ่ง ที่ตั้งอยู่โดดเด่น เคียงคู่กับ ต้นไทรใหญ่ริมน้ำเจ้าพระยา อยู่ที่นี่ยาวนานมากกว่า 100 ปี
นอกจากความสง่างามอย่างสมบูรณ์แบบของของตัวตึกหลังนี้ ยังมีร่องรอยของประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจ และเต็มไปด้วยคุณค่าที่น่าจดจำ เพราะที่นี่ในอดีตคือ สำนักงานแบงก์สยามกัมมาจล ธนาคารพาณิชย์แห่งแรกของคนไทยนั้นเอง และปัจจุบันตึกนี้ยังใช้ประโยชน์เป็นสำนักงาน ธนาคารไทยพาณิชย์ สาขาตลาดน้อยด้วย
องค์ประธานกำเนิดธนาคารแห่งนี้คือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย ซึ่งพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าไชยันตมงคล หรือ "พระบิดาแห่งการธนาคารไทย" พระโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงมุ่งมั่นก่อตั้งธนาคารกลางของประเทศ เพื่อดูแลระบบการเงินของประเทศ และก่อสร้างที่ทำการครั้งแรก ที่มีเพียงตึกแถว 2 ชั้น 3 คูหา บริเวณย่านบ้านหม้อ มีชื่อเรียกในสมัยนั้นว่า "บุคคลัภย์" (book Club) ก่อนที่จะมาเป็นตัวอาคารหลังนี้ ซึ่งสร้างเสร็จ เมื่อปี พ.ศ. 2451
อาคารมีทั้งหมด 3 ชั้น ถูกกำหนดผัง และวางแบบแปลนไว้อย่างพิถีพิถัน มุขด้านหน้าอาคารหันเข้าสู่แม่น้ำเจ้าพระยาตามความนิยมในสมัยนั้น
ตัวอาคารก่ออิฐฉาบปูน ทาสีขาว ตกแต่งด้วยลวดลายปูนปั้น มีลวดบัว หัวเสา ในแบบสถาปัตยกรรมยุโรปครบถ้วนสมบูรณ์ตามแม่แบบ ที่เรียกว่า “โบซาร์” (Beaux Arts) หรือสถาปัตยกรรมวิจิตรศิลป์ ผสมกับ “นีโอคลาสสิก” (Neo-classic) โดยสถาปนิกชาวอิตาเลียนผู้มีชื่อเสียงในกรุงสยามในขณะนั้น คือ นายอันนิบาเล ริก๊อตติ (Annibale Rigotti) และนาย มาริโอ ดามันโย (Mario Tamagno) ซึ่งเป็นนายช่างออกแบบรับราชการอยู่ที่กระทรวงมหาดไทย
ก่อสร้างโดยฝีมือของผู้รับเหมาสัญชาติเยอรมัน ที่เข้ามาตั้งกิจการในเมืองไทย ในนาม ห้าง ยี.ครูเซอร์ ใช้เวลาก่อสร้างนาน 2 ปี งบประมาณเป็นเงิน 3 แสนบาท
เมื่อเปิดใช้ครั้งแรกนั้นชั้นบนเป็นที่พักของผู้จัดการ และเจ้าหน้าที่ชั้นผู้ใหญ่ชาวต่างประเทศ ชั้นที่ 2 เป็นที่ทำการ ส่วนชั้นล่างเป็นห้องนิรภัย
อาคารงดงามฝีมือสถาปนิกอิตาเลียนแห่งนี้ ได้รับรางวัลจากสมาคมสถาปนิกสยามในพระบรมราชูปถัมภ์ เมื่อปี พ.ศ. 2525 ให้เป็นอาคารอนุรักษ์ดีเด่น นับเป็นประกาศนียบัตรที่ประกันความงดงาม เก่าแก่ และทรงคุณค่า ซึ่งยังอยู่ในสภาพดีเยี่ยม แม้จะก่อสร้างมาเป็นเวลานานร่วม 100 ปีแล้วก็ตาม
โดยในปี พ.ศ.2529 มีการบูรณะ เปลี่ยนกระเบื้องหลังคาในจุดที่รั่วซึม และทาสีใหม่ให้งดงามขึ้นเท่านั้น ในคราวนั้นมีการจัดพื้นที่ส่วนหนึ่งเป็นพิพิธภัณฑ์ธนาคารไทยให้ประชาชนทั่วไปเข้าชม
ปลายปี พ.ศ.2538 เป็นการบูรณะครั้งใหญ่ ซ่อมแซมและบำรุงรักษารายละเอียดทางด้านสถาปัตยกรรม เพื่อคงความงดงาม และได้ย้ายส่วนแสดงพิพิธภัณฑ์ไปอยู่ที่สำนักงานใหญ่บริเวณรัชโยธินแทน
ปัจจุบันตึกงามหลังนี้ ยังคงมีการใช้งาน ทำหน้าที่เป็นสำนักงานธนาคารไทยพาณิชย์ สาขาตลาดน้อย ให้บริการผู้คนย่านตลาดน้อย เดินเข้า-ออก ใช้บริการฝาก-ถอน และ ทำธุรกรรมการเงิน ซึ่งผู้ใช้บริการก็จะได้สัมผัสกับความงดงามของสถาปัตยกรรมเก่าแก่ที่ทรงคุณค่าอีกแห่งหนึ่งของเมืองไทย